اهمیت برنامه نویسی برای کودکان از دیدگاه علمی و آموزشی

در سال‌های اخیر، برنامه نویسی با رشد روزافزونی در حال گسترش بوده و بسیاری از والدین، کودکانشان را در کلاس‌های برنامه نویسی ثبت‌نام می‌کنند. اما اگر شما از آن دسته پدر و مادرهایی هستید که تصمیم دارید فرزندتان را با این مهارت آشنا کنید اما به درستی نمی‌دانید که یادگیری این مهارت چه اهمیتی در دنیای امروز دارد؛ این راهنما ویژه‌ی شما نگاشته شده است. جالب است بدانید که بسیاری از کشورهای پیشرو در حوزه آموزش، مانند فنلاند، استرالیا و کره جنوبی، برنامه‌نویسی را به عنوان بخشی از برنامه رسمی مدارس خود گنجانده‌اند؛ زیرا باور دارند که این مهارت می‌تواند نسل آینده را برای ورود به عرصه‌ی فناوری، آماده‌تر کند. ما در این راهنما قصد داریم تا به کمک مطالعات علمی و تحقیقاتی و استفاده از منابع معتبر، اهمیت برنامه نویسی برای کودکان را از جنبه‌های گوناگون با یکدیگر بررسی کنیم تا شما یک خط فکری منسجمی از اهمیت روز افزون یادگیری برنامه نویسی برای کودکان به دست آورید.

 اهمیت برنامه نویسی برای کودکان از جنبه شناختی و ذهنی

امروزه، دیگر یادگیری برنامه نویسی یک مهارت فنی نیست بلکه تمرینی موثر برای رشد ذهن است. به خصوص یادگیری آن برای بچه‌ها از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ زیرا در سنین کودکی، رشد مغز به طور چشمگیری افزایش پیدا می‌کند. بدیهی است که برنامه نویسی کودکان، یکی از راه‌های اثربخش برای رشد ذهنی بچه‌ها شناخته می‌شود. از طرفی، دنیای برنامه نویسی همیشه پر از چالش‌ها و مسائل مختلف بوده که این موضوع به بچه‌ها این امکان را می‌دهد تا بتوانند به خوبی تمرکز کنند و از عهده چالش‌ها برآیند. همچنین بچه‌ها یاد می‌گیرند که برای هر مسئله، یک راه‌حل جدید پیدا کنند و با رفع خطاهای خود، یک گام به سمت یادگیری برنامه نویسی، نزدیک شوند. در ادامه می‌خواهیم به یکی از نظریه‌های شناختی مرتبط با این موضوع، اشاره می‌کنیم.

نظریه رشد شناختی پیاژه و ارتباط آن با اهمیت برنامه نویسی برای کودکان

ژان پیاژه، یک روانشناس سوئیسی بود که باور داشت بچه‌ها مانند دانشمندان کوچکی هستند که از طریق تجربه و تعامل با محیط خود، می‌توانند مهارت‌های ذهنی خودشان را تقویت کنند. او معتقد بود که رشد ذهنی بچه‌ها در 4 مرحله اتفاق می‌افتد و در هر مرحله توانایی‌های متفاوتی دارند. پیاژه می‌گوید، کودکان، بهترین یادگیری را وقتی دارند که خودشان به صورت فعالانه، آن را تجربه می‌کنند. شاید این سوال در ذهنتان شکل گرفته باشد که این موضوع چه ارتباطی با اهمیت برنامه نویسی برای کودکان دارد؟ در واقع، زمانی که فرزند شما تلاش می‌کند تا خودش یک بازی را بسازد؛ متوجه می‌شود که اگر بلوک‌ها را به ترتیبِ درست نچیند، کاراکترهای بازی نمی‌توانند حرکت کنند. درنتیجه، کودک می‌آموزد که با تغییر دادن کدها این توانایی را دارد که نتیجه متفاوتی را رقم بزند. این دقیقا همان چیزی است که پیاژه می‌گوید؛ اینکه بچه‌ها با آزمایش و کشف کردن است که می‌توانند مفاهیم را در ذهن خود به تثبیت برسانند. بنابراین برنامه نویسی به رشد ذهنی و شناختی کودکان، کمک بزرگی خواهد کرد.

 

اهمیت یادگیری برنامه نویسی برای کودکان به شکل پروژه محور

آموزش برنامه نویسی به شکل پروژه محور، یکی از روش‌های موثر یادگیری به شمار می‌رود. در این روش، بچه‌ها به جای اینکه مفاهیم را به شکل تئوری یاد بگیرند؛ به صورت عملی می‌آموزند. یعنی کودک با انجام دادن پروژه‌های واقعی، مفاهیم برنامه نویسی را تجربه و درک می‌کند و به جای حفظ کردن قواعد و دستورات، یاد می‌گیرد که خودش کدهای مختلف را امتحان کند و چیزهای جدیدی بسازد. یکی از نتایج مثبت و تامل برانگیز این روش، یادگیری فعال است. یادگیری فعال روشی است که بچه‌ها خودشان درگیر می‌شوند و نقش اصلی را ایفا می‌کنند. در این حالت، بچه‌ها می‌توانند چیزهای مختلف را امتحان کنند، سوال بپرسند و تجربه کسب کنند. بنابراین پیشنهاد می‌کنیم که برای یادگیری برنامه نویسیِ فرزندتان از این روش استفاده کنید. اگرچه تمام کلاس‌های برنامه نویسی حضوری و یا پلتفرم‌های گوناگون آموزش برنامه نویسی، در آموزش‌های خود از این روش استفاده می‌کنند.

اهمیت برنامه نویسی برای کودکان از جنبه روانشناختی و شخصیتی

برای شروع برنامه نویسی برای کودکان، خوب است بدانید که این مهارت، تاثیرات روانشناختی و شخصیتی قابل توجهی بر روی آن‌ها دارد.

وقتی بچه‌ها برنامه نویسی را یاد می‌گیرند، فقط با کدها سر‌و‌کار ندارند بلکه در واقع یاد می‌گیرند که چگونه احساساتشان را در هنگام روبه‌رو شدن با چالش‌ها مدیریت کنند. مثلا زمانی که برنامه کار نمی‌کند؛ به جای اینکه سریع ناراحت یا عصبانی شوند، یاد می‌گیرند که آرامش خود را حفظ کنند، تلاش کنند تا اشتباه را پیدا کنند و دوباره آن را امتحان کنند؛ چون در نهایت در برنامه نویسی به این حقیقت پی می برند که هیچ کاری نشدنی نیست!

به این فرایند، هوش هیجانی گفته می‌شود. یعنی کودک متوجه می‌شود که چگونه احساساتش را بشناسد؛ کنترل کند و از آن‌ها برای پیشرفت خود استفاده کند.

علاوه بر این، یادگیری برنامه نویسی، تفکر سیستمی را در کودکان تقویت می‌کند. تفکر سیستمی یعنی کودک یاد می‌گیرد که همه چیز به هم مرتبط است. مثلا در برنامه نویسی اگر فقط یک قسمت کد اشتباه باشد؛ ممکن است کل برنامه کار نکند؛ در اینجا کودک متوجه می‌شود که هر بخش کوچکی روی نتیجه نهایی می‌تواند تاثیرگذار باشد.(به زبان ساده مثلا اگر تکالیفش رو به عقب بندازه، بعدا زمان کافی برای استراحت و بازی نداره و می‌فهمه که تصمیماتش روی نتیجه کارش تاثیر میذاره). در نهایت، برنامه نویسی به بچه‌ها کمک می‌کند که طرز تفکر سیستمی را با تجربه کردن، یاد بگیرند.

اهمیت برنامه نویسی برای کودکان از جنبه اجتماعی و ارتباطی

یکی دیگر از فواید برنامه نویسی برای بچه‌ها، تقویت و رشد مهارت‌های اجتماعی آن‌ها است. در واقع، برنامه نویسی، یک زبان مشترک اجتماعی و فکری است که به بچه‌ها این امکان را می‌دهد تا هم روی مهارت‌های فردی خود تمرکز کنند و هم مهارت‌های ارتباطی خود را تقویت کنند. زمانی که شما فرزند خود را در کلاس‌های برنامه نویسی ثبت نام می‌کنید؛ بچه‌ها یاد می‌گیرند که با سایر کودکان، به صورت تیمی کار کنند. بسیاری از آموزش‌های برنامه نویسی به شکل پروژه محور و گروهی هستند. وقتی آن‌ها روی ساختنِ یک بازی، ربات و یا اپلیکیشن کار می‌کنند؛ هماهنگ شدن با دیگران و مسئولیت پذیری را به خوبی یاد می‌گیرند. همچنین، اگر قصد دارید فرزندتان را در کلاس آنلاین یا آفلاین برنامه نویسی ثبت نام کنید، نگران این موضوع نباشید. زیرا برخی از پلتفرم‌های آموزش برنامه نویسی مانند اسکرچ، امکان اشتراک گذاری پروژه‌ها را دارند. بدین ترتیب بچه‌ها می‌توانند از سایر هم سن و سال‌های خودشان، بازخورد بگیرند.

 

نظریه ساخت‌گرایی اجتماعی و تاثیر آن بر اهمیت برنامه نویسی برای کودکان

ساخت‌گرایی اجتماعی، یک نظریه یادگیری است که برای اولین بار توسط ویگوتسکی مطرح شد. بر اساس این نظریه، کودک با تعامل با دیگران و محیط، می‌تواند مهارت‌های گوناگونی را کسب کند. ویگوتسکی معتقد بود که کودک می‌تواند با کمک یک فرد آگاه‌تر یا یک هم‌تیمی، مهارت‌هایی را یاد بگیرد که شاید به تنهایی نمی‌توانست از عهده آن برآید. بنابراین طبق این تعاریف، زمانی که بچه‌ها یک پروژه را طراحی می‌کنند؛ یادگیری به شکل هدفمندتری صورت می‌گیرد. در این شرایط، کودک می‌آموزد که همکاری و کمک گرفتن از دیگران، نه تنها مجاز است بلکه می‌تواند بسیار مفید باشد.

اهمیت برنامه نویسی برای کودکان از جنبه آموزشی و تحصیلی

شاید کمی برایتان عجیب به نظر برسد اما برنامه نویسی تاثیرات کاربردی بر روی عملکرد تحصیلی بچه‌ها دارد. بد نیست بدانید کودکانی که از سنین پایین وارد دنیای برنامه نویسی می‌شوند به تدریج، مهارت‌هایی را در خود پرورش خواهند داد که در طول مسیر تحصیلی به آنان کمک خواهد کرد. در ادامه یک نظریه علمی را بیان می‌کنیم که اهمیت این موضوع را ثابت می‌کند.

نظریه تفکر طراحی: پُلی میان آموزش برنامه نویسی و پیشرفت تحصیلی کودکان

در سال‌های اخیر، نظریه تفکر طراحی نخستین بار توسط محققان دانشگاه استنفورد، وارد آموزش شده است. این نظریه، یکی از مدرن‌ترین و جذاب‌ترین نظریه‌هایی ا‌ست که امروزه در آموزش برنامه‌نویسی کودکان به‌ویژه در کشورهای پیشرو مثل فنلاند و دانمارک استفاده می‌شود. تفکر طراحی یعنی یاد بگیریم که چگونه با ذهن باز و خلاق، مسئله‌ها را از دید دیگران ببینیم و برایشان راه‌حل بسازیم. بدین ترتیب، بچه‌هایی که در مسیر یادگیری برنامه نویسی هستند؛ می‌آموزند که چطور مثل یک طراح، فکر کنند؛ ایده بسازند؛ آزمایش کنند و به نتیجه‌ی درستی برسند. وقتی برنامه نویسی بر اساس این رویکرد، آموزش داده شود، کودک، فقط مطالب را حفظ نمی‌کند بلکه یاد می‌گیرد که درست فکر کند. این مسئله باعث پیشرفت بچه‌ها در دروس مختلفی مثل ریاضی و علوم و … می‌شود.

اهمیت برنامه نویسی برای کودکان از جنبه آینده شغلی

وقتی درباره آینده شغلی بچه‌ها صحبت می‌کنیم، دیگر فقط پزشک، مهندس یا معلم بودن، مطرح نیست؛ زیرا دنیا به سمتی می‌رود که هر شغلی به نوعی با فناوری گره خورده است. یادگیری برنامه نویسی در سنین کودکی، فرزند شما را برای مشاغلی آماده می‌کند که در آینده به شدت به این مهارت‌ها وابسته هستند. خوب است بدانید که برنامه نویسی فقط یک مسیر شغلی نیست بلکه مهارت‌های جانبی مختلفی را در بچه‌ها تقویت می‌کند که برای ورود به هر شغلی، ارزشمند است. به همین دلیل، دانستن بهترین سن شروع برنامه نویسی نقش مهمی در بهره‌مندی کودکان از این مهارت را دارد. در نتیجه اگر فرزند شما برنامه نویسی را به عنوان شغل خود انتخاب نکند، باز هم از مزایای یادگیری آن در هر شغلی و حتی در زندگی خود، بهره‌مند خواهد شد.

 

شروع برنامه نویسی برای کودکان: معرفی چند ابزار و پلتفرم مناسب برای یادگیری

وقتی تصمیم می‌گیرید که فرزندتان را با دنیای برنامه نویسی آشنا کنید؛ انتخاب ابزار مناسب، تاثیر مهمی بر یادگیری کودکان دارد و استفاده از زبان برنامه نویسی مناسب کودکان، می‌تواند فرایند یادگیری را لذت‌بخش‌تر کند. هر چقدر که بچه‌ها از ابزار و زبان درست و کاربردی‌ استفاده کنند؛ فرایند یادگیری برایشان خسته کننده و پیچیده نخواهد بود.

ابزارهای مناسب کودکان 5 تا 7 سال

نرم افزارِ Scratch Jr: نسخه ساده‌تر نرم افزار اسکرچ است که ویژه این گروه سنی طراحی شده و بچه‌ها بدون نیاز به کد‌زدن با منطق برنامه نویسی آشنا می‌شوند.

ابزارهای مناسب کودکان 8 تا 12 سال

نرم افزار Scratch: اسکرچ یک محیط یادگیری برنامه نویسی است که بچه‌ها با کشیدن و رهاکردن بلوک‌های رنگی می‎‌توانند انیمیشن و بازی بسازند و با مفاهیم پایه‌ی برنامه نویسی آشنا می‌شوند.

ابزارهای مناسب نوجوانان(بالای 12 سال)

Code.org: یک پلتفرم آنلاین آموزش برنامه نویسی است که آموزش‌های آن دارای سطوح مختلف می‌باشد و برای گروه سنی 4 تا 18 سال آموزش دارد. همچنین بچه‌ها بعد از آموزش بلوک‌ها می‌توانند زبان‌های برنامه نویسی را یاد بگیرند.

در ادامه‌ی این راهنما، به شما یک بازی آموزشی را معرفی می‌کنیم که بچه‌ها به کمک آن می‌توانند مفاهیم پایه برنامه نویسی و زبان پایتون را بیاموزند. همچنین در این بازی، تمامی نقاط ضعف بچه‌ها پوشش داده شده و گزینه‌ای مناسب برای آغاز مسیر یادگیری برنامه نویسی می‌باشد.

معرفی بازی آموزش برنامه نویسی برای کودکان

امروزه، برای شروع یادگیری برنامه نویسی، نیازی به کلاس‌های سنگین و پیچیده، نیست و ابزارهایی ساخته شده‌اند که برنامه نویسی را برای بچه‌ها به یک فرایند دلنشین تبدیل می‌کنند. یکی از بهترین ابزارها برای این کار، بازی‌های آموزشی هستند. یکی از این بازی‌های آموزشی، بازی باب برنامه نویس است. این بازی با هدف آموزش برنامه نویسی به کودکان 6 تا 12 سال تولید شده و مفاهیم اولیه برنامه نویسی و زبان پایتون را به بچه‌ها می‌آموزد. فرزند شما می‌تواند در محیط بازی با همراهیِ باب اسفنجی، برنامه نویسی را با ترکیب چالش و سرگرمی یاد بگیرد و اولین تجربه شیرین برنامه نویسی خود را به دست آورد. این بازی به زبان فارسی تهیه شده است و برای تمامی کودکانِ ایران زمین، قابل استفاده می‌باشد. بنابراین اگر می‌خواهید دغدغه‌ای درباره‌ی روش یادگیری برنامه نویسی فرزندتان نداشته باشید و اطمینان حاصل کنید که به درستی، برنامه نویسی را می‌آموزد، بازی باب برنامه نویس، بهترین گزینه برای شروع خواهد بود.

سخن پایانی

در پایان، شاید در نگاه اول، تصور کنید که برنامه نویسی برای کودکان، کمی پیچیده و دشوار به نظر می‌رسد و یا حتی این دغدغه را دارید که چگونه باید این مسیر را برای بچه‌ها شروع کنید. ما در این راهنما تلاش کردیم تا به سوالات و دغدغه‌های شما، پاسخ دهیم و اهمیت برنامه نویسی برای کودکان را از جنبه‌های گوناگونی، مورد ارزیابی قرار دادیم. خوب است بدانید که هر پروژه، هر بازی و هر فعالیت کوچک برنامه نویسی، فرصتی است تا کودکان با استفاده از خلاقیت خودشان، با مفاهیم برنامه نویسی آشنا شوند. به یاد داشته باشید که مسیر یادگیری برنامه نویسی برای کودکان، یک فرایند تدریجی است که با تجربه و آزمایش، همراه است. شما والدین عزیز می‌توانید با همراهی و پشتیبانی از فرزندتان، این مسیر را برای او هموار کنید. در نهایت، با توجه به مهارت‌هایی که بچه‌ها در برنامه نویسی کسب می‌کنند، می‌توان گفت که اهمیت برنامه نویسی برای کودکان، بسیار فراتر از کد‌نویسی است و نقش موثری در موفقیت کودکان خواهد داشت.

سوالات متداول