آیا اسکرچ برای کودکان شروع خوبی است؟

مقدمه

اسکرچ

اگر اسم Scratch (اسکرچ) را شنیده باشید، احتمالاً اولین سؤال این است که اصلاً با چه چیزی طرفیم؟ یک بازی است؟ یک نرم‌افزار آموزشی است؟ یا یک زبان برنامه‌نویسی؟

جواب کوتاه این است: اسکرچ یک زبان برنامه‌نویسی بصری و یک محیط آموزشی است که برای یادگیری مفاهیم برنامه‌نویسی، به‌خصوص برای کودکان و نوجوانان، طراحی شده است. اما برخلاف زبان‌هایی مثل پایتون، کودک در اسکرچ لازم نیست کدهای طولانی و دستورات پیچیده را تایپ کند. به‌جای آن، بلوک‌های رنگی مختلف را مثل قطعات پازل کنار هم می‌گذارد و با آن‌ها به شخصیت‌ها و اشیای داخل پروژه دستور می‌دهد.

مثلاً کودک می‌تواند به گربه اسکرچ بگوید «۱۰ قدم حرکت کن»، بعد شرط بگذارد که «اگر به دیوار رسیدی، برگرد» یا کاری کند که با کلیک روی یک شخصیت، اتفاق خاصی در بازی بیفتد. در ظاهر، کودک مشغول ساختن یک بازی یا انیمیشن است؛ اما در پشت این فعالیت‌ها، دارد مفاهیمی مثل ترتیب دستورات، شرط‌ها، تکرار، رویدادها و حل مسئله را تمرین می‌کند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اسکرچ همین است: کودک به‌جای اینکه از همان ابتدا درگیر خطاهای تایپی و قواعد سخت کدنویسی شود، می‌تواند روی منطق برنامه تمرکز کند و نتیجه دستوراتش را همان لحظه ببیند.

پس اسکرچ را نباید فقط یک بازی در نظر گرفت و از طرف دیگر، نباید انتظار داشت که کودک با آن مستقیماً یک زبان برنامه‌نویسی متنی مثل پایتون را یاد بگیرد. اسکرچ بیشتر شبیه یک پل است؛ پلی که کودک را با منطق برنامه‌نویسی آشنا می‌کند و مسیر ورود او به دنیای کدنویسی را ساده‌تر و جذاب‌تر می‌کند.

حالا سؤال جالب‌تر این است: با این بلوک‌های رنگی دقیقاً چه چیزهایی می‌شود ساخت؟

عکس

اسکرچ چه کاربردی دارد؟

اسکرچ را می‌توان برای ساخت پروژه‌های خیلی متنوعی استفاده کرد؛ از یک بازی ساده که در آن باید امتیاز جمع کنید، تا انیمیشنی که چند شخصیت با هم گفت‌وگو می‌کنند یا داستانی که مسیرش با انتخاب کاربر تغییر می‌کند. حتی می‌شود با آن پروژه‌های آموزشی و برنامه‌های تعاملی ساخت.

جالب اینجاست که نوع پروژه تقریباً به ایده‌ای که کودک در ذهنش دارد بستگی پیدا می‌کند. قرار نیست همه کودکان با اسکرچ دقیقاً یک چیز بسازند؛ یکی ممکن است سراغ ساخت یک بازی برود، دیگری یک داستان تعاملی طراحی کند و فرد دیگری پروژه‌ای بسازد که صدا، تصویر و حرکت را با هم ترکیب می‌کند.

در ادامه چند نمونه از پرکاربردترین پروژه‌هایی را می‌بینیم که می‌توان با اسکرچ ساخت.

ساخت بازی

بازی ساختن یکی از جذاب‌ترین کارهایی است که می‌شود با اسکرچ انجام داد. کودک می‌تواند شخصیت اصلی بازی را خودش انتخاب کند، برایش مأموریت تعیین کند و حتی قانون‌های بازی را هم خودش بسازد.

مثلاً یک بازی را در نظر بگیرید که در آن یک شخصیت باید از بین موانع عبور کند، ستاره جمع کند و خودش را به نقطه پایان برساند. حالا می‌توان امتیاز، جان، زمان محدود یا حتی چند مرحله مختلف به آن اضافه کرد. اینجا دیگر کودک فقط بازیکن نیست؛ طراح بازی است و خودش تصمیم می‌گیرد چه اتفاقی بیفتد.

ساخت انیمیشن

با اسکرچ می‌شود شخصیت‌های مختلف را وارد یک داستان کرد و به آن‌ها حرکت، صدا و دیالوگ داد. نتیجه می‌تواند یک انیمیشن کوتاه باشد که در آن شخصیت‌ها با هم صحبت می‌کنند، جابه‌جا می‌شوند و اتفاقات مختلفی برایشان رخ می‌دهد.

مثلاً کودک می‌تواند داستانی درباره دو دوست بسازد که در پارک با هم صحبت می‌کنند و بعد از پیدا کردن یک وسیله عجیب، ماجرا وارد مرحله جدیدی می‌شود. برای ساخت چنین انیمیشنی، کودک باید مشخص کند چه اتفاقی، در چه زمانی و با چه ترتیبی رخ دهد؛ درست مثل کارگردانی که صحنه‌به‌صحنه داستانش را جلو می‌برد.

ساخت داستان

داستان در اسکرچ همیشه یک مسیر ثابت ندارد. کودک می‌تواند داستانی بسازد که در بعضی قسمت‌ها، انتخاب مخاطب مسیر ماجرا را تغییر دهد.

برای مثال، شخصیت اصلی به یک دوراهی می‌رسد و از مخاطب می‌پرسد: «از کدام مسیر بروم؟» اگر مسیر اول انتخاب شود، یک اتفاق می‌افتد و اگر مسیر دوم را انتخاب کند، داستان به شکل دیگری ادامه پیدا می‌کند.

این نوع پروژه‌ها فرصت خوبی هستند تا کودک هم داستان‌پردازی کند و هم یاد بگیرد چطور برای انتخاب‌های مختلف، دستورهای متفاوتی در برنامه قرار دهد. به قول معروف، با یک تیر دو نشان می‌زند!

ساخت پروژه های آموزشی

اسکرچ فقط برای سرگرمی نیست و می‌شود از آن برای ساخت پروژه‌های آموزشی هم استفاده کرد. مثلاً کودک می‌تواند یک بازی طراحی کند که از بازیکن سؤال‌های ریاضی بپرسد، برای جواب درست امتیاز بدهد و در پایان نتیجه را نمایش دهد.

از جدول ضرب و جمع و تفریق گرفته تا آموزش کلمات، مفاهیم علمی و حتی آزمون‌های ساده؛ دست کودک برای انتخاب موضوع باز است. نکته جالب اینجاست که وقتی خود کودک یک پروژه آموزشی می‌سازد، فقط مصرف‌کننده محتوا نیست؛ باید درباره موضوع فکر کند و راهی برای تبدیل آن به یک پروژه قابل اجرا پیدا کند.

برای یادگیری اسکرچ به چه ابزاری نیاز داریم؟

برای شروع اسکرچ، به سیستم خیلی قدرتمندی نیاز نیست. یک کامپیوتر یا لپ‌تاپ معمولی برای شروع کاملاً کافی است. اسکرچ را می‌توان به دو روش استفاده کرد: مستقیماً در مرورگر یا با نصب نسخه دسکتاپ روی برای شروع کار با اسکرچ به تجهیزات عجیب‌وغریبی نیاز ندارید. یک کامپیوتر یا لپ‌تاپ معمولی برای شروع کافی است و لازم نیست سیستم قدرتمندی داشته باشید.

اسکرچ را می‌توان به‌صورت آنلاین و از طریق مرورگر اجرا کرد؛ یعنی کافی است وارد سایت Scratch شوید و از بخش Create وارد محیط ساخت پروژه شوید. در این حالت پروژه‌ها را مستقیماً در محیط آنلاین می‌سازید و برای کار کردن به اینترنت نیاز دارید.

اگر اینترنت در دسترس نباشد یا اتصال پایداری نداشته باشید، می‌توانید نسخه قابل نصب اسکرچ را روی کامپیوتر دانلود کنید و پروژه‌ها را به‌صورت آفلاین بسازید. راهنمای رسمی Scratch هم استفاده از نسخه آفلاین را برای زمانی که اینترنت قابل اعتماد نیست پیشنهاد می‌کند.

اگر کامپیوتر یا لپ‌تاپ نداشته باشیم چه؟

نداشتن کامپیوتر به این معنی نیست که باید یادگیری اسکرچ را کنار بگذارید. می‌توانید از امکاناتی که اطراف‌تان وجود دارد استفاده کنید؛ مثلاً کامپیوتر مدرسه، کتابخانه، فرهنگسرا یا یک مرکز آموزشی. اگر یکی از دوستان یا اقوامتان هم کامپیوتر دارد، می‌توانید با هماهنگی آن‌ها چند ساعت در هفته را برای تمرین اختصاص دهید.

البته برای اینکه کودک بتواند مرتب تمرین کند و پروژه‌های خودش را بسازد، دسترسی منظم به کامپیوتر یا لپ‌تاپ کار را خیلی راحت‌تر می‌کند؛ مخصوصاً وقتی پروژه‌ها بزرگ‌تر می‌شوند و کودک باید با تعداد زیادی بلوک، شخصیت و بخش مختلف کار کند.

آیا با گوشی یا تبلت هم می‌شود اسکرچ کار کرد؟

بله، با گوشی و تبلت هم می‌توان به سراغ اسکرچ رفت، اما برای ساخت و ویرایش پروژه‌های اسکرچ، کامپیوتر یا لپ‌تاپ گزینه راحت‌تری است. محیط اسکرچ پر از بلوک‌هایی است که باید آن‌ها را جابه‌جا و کنار هم قرار دهید و هرچه پروژه بزرگ‌تر شود، کار کردن با صفحه کوچک گوشی سخت‌تر می‌شود.

اگر فعلاً فقط گوشی در اختیار دارید، می‌توانید از آن برای دیدن آموزش‌ها، بررسی پروژه‌ها و آشنا شدن با محیط اسکرچ استفاده کنید. تبلت هم به‌دلیل صفحه بزرگ‌تر، تجربه راحت‌تری نسبت به گوشی دارد؛ اما اگر قرار است کودک مرتب پروژه بسازد و برنامه‌نویسی را تمرین کند، بهتر است به یک کامپیوتر یا لپ‌تاپ دسترسی داشته باشد.

پس لازم نیست برای شروع اسکرچ سراغ سیستم گران‌قیمت بروید؛ یک کامپیوتر معمولی کافی است. اگر هم فعلاً کامپیوتر ندارید، می‌توانید یادگیری را با گوشی یا تبلت شروع کنید و برای ساخت پروژه‌های جدی‌تر از یک سیستم مناسب کمک بگیرید.

شروع کار با اسکرچ؛ از ورود تا فارسی کردن محیط

برای شروع کار با اسکرچ، لازم نیست مسیر پیچیده‌ای را طی کنید. اگر می‌خواهید بدون نصب برنامه کار کنید، کافی است وارد سایت Scratch شوید و از بخش Create وارد محیط ساخت پروژه شوید. در این حالت همه‌چیز از طریق مرورگر انجام می‌شود.

اگر هم ترجیح می‌دهید برنامه روی سیستم نصب باشد، می‌توانید Scratch App را دانلود و نصب کنید. نسخه قابل نصب برای کار آفلاین هم کاربرد دارد و می‌توانید بدون اتصال دائمی به اینترنت پروژه بسازید و ذخیره کنید.

استفاده از نسخه آنلاین اسکرچ

برای کار با نسخه آنلاین:

وارد سایت رسمی Scratch شوید.

روی گزینه Create کلیک کنید.

محیط ساخت پروژه برایتان باز می‌شود.

از همین‌جا می‌توانید شخصیت‌ها، پس‌زمینه‌ها و بلوک‌های برنامه‌نویسی را انتخاب کنید و اولین پروژه‌تان را بسازید.

پیشنهاد برای اسکرین‌شات: از صفحه اصلی Scratch یک تصویر بگذار که گزینه Create در آن مشخص باشد و در تصویر بعدی، محیط ساخت پروژه را نشان بده.